Người bệnh đái tháo đường cần ăn như thế nào cho đúng?

Nhiều người bệnh đái tháo đường vẫn đang loay hoay trước “ma trận” thông tin dinh dưỡng: ăn bao nhiêu cơm là đủ, có nên cắt hoàn toàn tinh bột hay không, chế độ ăn nào mới thực sự tốt cho sức khỏe? Dinh dưỡng là một trong những trụ cột quan trọng nhất trong kiểm soát đường huyết và phòng ngừa biến chứng. Nhiều mô hình ăn uống đều có lợi nhưng cho đến nay vẫn chưa có đủ bằng chứng khẳng định một chế độ ăn cụ thể nào là tối ưu cho tất cả người bệnh.

Vì vậy, khuyến nghị quan trọng nhất là người bệnh nên tập trung vào các yếu tố chung của những chế độ ăn lành mạnh, bao gồm:

• Tăng cường rau không chứa tinh bột, trái cây nguyên quả, các loại đậu.
• Ưu tiên ngũ cốc nguyên hạt ít chế biến, các loại hạt và hạt giống.
• Sử dụng sữa và các sản phẩm từ sữa ít béo.
• Hạn chế thịt đỏ, đường bổ sung (đặc biệt là nước ngọt, đồ uống có đường), tinh bột tinh chế và thực phẩm siêu chế biến.

Không có “công thức chung” về tỷ lệ tinh bột – đạm – béo

Tiêu chuẩn Chăm sóc Đái tháo đường năm 2024 của Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA) nêu rõ: không có một tỷ lệ phần trăm cố định về năng lượng từ carbohydrate, protein và chất béo cho tất cả người bệnh. Việc phân bố các chất sinh năng lượng cần được cá thể hóa, dựa trên thói quen ăn uống, sở thích, hoàn cảnh và mục tiêu sức khỏe của từng người.

Carbohydrate: Không nên cắt bỏ hoàn toàn

Carbohydrate là chất có ảnh hưởng trực tiếp nhất đến đường huyết. Tuy nhiên, việc loại bỏ hoàn toàn tinh bột không phải là giải pháp tối ưu. ADA cho biết, dù có một số bằng chứng cho thấy chế độ ăn ít carbohydrate có thể mang lại lợi ích, đặc biệt ở người đái tháo đường type 2, nhưng hiện chưa đủ dữ liệu để xác định lượng carbohydrate lý tưởng, cũng như những ảnh hưởng lâu dài của chế độ ăn này đối với tim mạch.

Điều quan trọng không phải là “ăn bao nhiêu tinh bột”, mà là ăn tinh bột loại nào. Người bệnh nên lựa chọn các nguồn carbohydrate chất lượng cao, giàu chất xơ và ít qua chế biến như: ngũ cốc nguyên hạt, sữa và sữa chua rau, trái cây ít ngọt. Đồng thời cần hạn chế nước ngọt, bánh kẹo, thực phẩm chế biến sẵn chứa nhiều đường và tinh bột tinh chế.

Phối hợp ăn uống với thuốc điều trị

Đối với nhiều người bệnh, việc học cách phối hợp lượng carbohydrate ăn vào với thuốc điều trị, hoặc chia đều lượng tinh bột trong ngày, là chìa khóa giúp kiểm soát đường huyết ổn định. Những bệnh nhân đang sử dụng insulin cần được hướng dẫn để hiểu rõ tác động của từng loại thực phẩm chứa carbohydrate – cũng như vai trò của chất béo và protein – nhằm điều chỉnh liều insulin phù hợp trong mỗi bữa ăn.

Mục tiêu của tư vấn dinh dưỡng: không chỉ là ăn kiêng

Theo ADA, can thiệp dinh dưỡng cho người bệnh đái tháo đường cần hướng tới:

• Xây dựng mô hình ăn uống lành mạnh, đa dạng thực phẩm giàu dinh dưỡng, khẩu phần hợp lý nhằm đạt và duy trì cân nặng mục tiêu, kiểm soát tốt đường huyết, huyết áp, mỡ máu và phòng ngừa biến chứng.
• Cá thể hóa chế độ ăn dựa trên văn hóa, thói quen, khả năng tiếp cận thực phẩm và những rào cản trong thay đổi hành vi.
• Giữ gìn niềm vui trong ăn uống, truyền tải thông điệp tích cực, không phán xét, chỉ hạn chế thực phẩm khi thực sự cần thiết dựa trên bằng chứng khoa học.
• Trang bị cho người bệnh các công cụ thực hành để xây dựng chế độ ăn lành mạnh lâu dài, thay vì chỉ tập trung vào từng nhóm chất riêng lẻ.

Dinh dưỡng không phải là “kiêng khem khổ sở”, mà là quá trình điều chỉnh thói quen ăn uống một cách khoa học, linh hoạt và phù hợp với từng cá nhân. Việc tuân thủ các khuyến cáo mới nhất của ADA năm 2024 sẽ giúp người bệnh đái tháo đường không chỉ kiểm soát tốt đường huyết mà còn nâng cao chất lượng cuộc sống và phòng ngừa hiệu quả các biến chứng lâu dài.