Suy giảm testosterone ở nam giới – với hội chứng chuyển hóa và đái tháo đường týp 2

Suy giảm testosterone ở nam giới là một tình trạng ngày càng được quan tâm trong những năm gần đây, đặc biệt ở nhóm nam giới trung niên, cao tuổi và những người mắc béo phì, hội chứng chuyển hóa, đái tháo đường typ 2. Nhiều nghiên cứu cho thấy đây không chỉ là vấn đề về sức khỏe sinh lý nam, mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến chuyển hóa đường huyết, tim mạch và chất lượng sống lâu dài.

Testosterone là gì và vai trò quan trọng ra sao?

Testosterone là hormone sinh dục nam quan trọng, được sản xuất chủ yếu tại tinh hoàn. Hormone này không chỉ quyết định các đặc điểm nam tính (giọng nói trầm, râu tóc, khối cơ…) mà còn có vai trò thiết yếu trong:

• Duy trì khối cơ và sức mạnh cơ bắp
• Phân bố mỡ cơ thể hợp lý
• Điều hòa chuyển hóa đường và mỡ
• Duy trì ham muốn và chức năng tình dục
• Bảo vệ sức khỏe tim mạch và xương khớp

Trong máu, testosterone tồn tại dưới nhiều dạng, trong đó testosterone tự do và testosterone gắn albumin là các dạng có hoạt tính sinh học.

Khi nào được gọi là suy giảm Testosterone?

Suy giảm testosterone được chẩn đoán khi nam giới có các triệu chứng lâm sàng gợi ý kèm theo nồng độ testosterone trong máu thấp, được đo ít nhất 2 lần vào buổi sáng bằng phương pháp tin cậy.

Các triệu chứng thường gặp gồm:

• Giảm ham muốn tình dục, rối loạn cương dương
• Mệt mỏi kéo dài, giảm năng lượng
• Giảm khối cơ, tăng mỡ bụng
• Giảm trí nhớ, giảm tập trung
• Dễ cáu gắt, trầm cảm
• Giảm mật độ xương

Theo các khuyến cáo quốc tế, ngưỡng testosterone toàn phần thường được xem là thấp khi < 8–12 nmol/L, tùy từng hướng dẫn chuyên môn.

Mối liên quan giữa suy giảm Testosterone và Hội chứng chuyển hóa

Hội chứng chuyển hóa là tập hợp các yếu tố nguy cơ gồm:

• Béo bụng
• Tăng đường huyết
• Rối loạn mỡ máu
• Tăng huyết áp

Nhiều nghiên cứu cho thấy nam giới có testosterone thấp thường:

• Tăng mỡ nội tạng
• Tăng đề kháng insulin
• Rối loạn mỡ máu (tăng triglycerid, giảm HDL-C)
• Tăng các chất gây viêm trong cơ thể

Điều này tạo thành vòng xoắn bệnh lý: mỡ thừa làm giảm testosterone, trong khi testosterone thấp lại làm tăng tích tụ mỡ và rối loạn chuyển hóa.

Testosterone thấp làm tăng nguy cơ mắc Đái tháo đường typ 2

Các nghiên cứu theo dõi dài hạn cho thấy:

• Nam giới có testosterone thấp có nguy cơ mắc đái tháo đường typ 2 cao hơn rõ rệt so với người có testosterone bình thường
• Tỷ lệ suy giảm testosterone ở nam giới mắc đái tháo đường typ 2 có thể lên tới 30–40%, đặc biệt ở người lớn tuổi và béo phì

Testosterone có vai trò quan trọng trong:

• Tăng nhạy cảm insulin
• Giảm kháng insulin tại cơ và mô mỡ
• Hỗ trợ chức năng tế bào beta tuyến tụy

Khi testosterone suy giảm, quá trình kiểm soát đường huyết trở nên khó khăn hơn, làm tăng nguy cơ biến chứng tim mạch.

Điều trị Testosterone có mang lại lợi ích gì?

Ở nam giới bị suy sinh dục thực sự, nhiều nghiên cứu cho thấy liệu pháp testosterone giúp:

• Cải thiện độ nhạy insulin
• Giảm HbA1c và đường huyết
• Giảm mỡ bụng, giảm vòng eo
• Cải thiện chức năng tình dục và chất lượng sống

Đặc biệt, các nghiên cứu dài hạn cho thấy việc kết hợp thay đổi lối sống với điều trị testosterone có thể giúp giảm nguy cơ tiến triển từ tiền đái tháo đường sang đái tháo đường typ 2 ở nhóm nam giới có testosterone thấp.

Tuy nhiên, testosterone không phải là thuốc điều trị đái tháo đường, và chỉ nên sử dụng khi có chẩn đoán suy sinh dục rõ ràng, dưới sự theo dõi chặt chẽ của bác sĩ chuyên khoa.

Ai cần được tầm soát suy giảm Testosterone?

Theo các khuyến cáo quốc tế và thực hành lâm sàng:

• Nam giới mắc đái tháo đường typ 2
• Nam giới béo phì, vòng bụng lớn
• Người có rối loạn cương dương, giảm ham muốn
• Nam giới trung niên – cao tuổi có triệu chứng nghi ngờ

Những đối tượng này nên được xét nghiệm testosterone buổi sáng để đánh giá và tư vấn điều trị phù hợp.

Điều trị Testosterone cần thận trọng

Không phải ai cũng phù hợp với liệu pháp testosterone. Không nên điều trị nếu:

• Có kế hoạch sinh con trong tương lai gần
• Ung thư tuyến tiền liệt hoặc nghi ngờ ung thư
• Đa hồng cầu, tăng nguy cơ huyết khối
• Suy tim nặng, ngưng thở khi ngủ chưa kiểm soát

Mục tiêu điều trị là đưa testosterone về mức sinh lý bình thường, tránh lạm dụng hoặc sử dụng không có chỉ định.

Thông điệp dành cho người bệnh

• Suy giảm testosterone không chỉ ảnh hưởng đến sinh lý mà còn liên quan chặt chẽ đến béo phì, đái tháo đường và tim mạch
• Nam giới mắc đái tháo đường typ 2 nên được tư vấn và sàng lọc testosterone
• Việc điều trị cần tiếp cận toàn diện, kết hợp dinh dưỡng, vận động, kiểm soát đường huyết và điều trị hormone khi cần thiết
• Mọi quyết định điều trị phải được thực hiện tại cơ sở y tế chuyên khoa, có theo dõi lâu dài

Bệnh viện Nội tiết Trung ương luôn sẵn sàng tư vấn, thăm khám và quản lý toàn diện các bệnh lý nội tiết – chuyển hóa, giúp người bệnh nâng cao chất lượng sống và phòng ngừa biến chứng lâu dài.

(Khoa Nội tiết Sinh sản – Bệnh viện Nội tiết TW)