Tuyến yên và hội chứng chuyển hóa: Mối liên hệ ít người biết

Một trong những bệnh lý tuyến yên thường liên quan đến hội chứng chuyển hóa là hội chứng Cushing do tăng tiết hormone ACTH. Khi tuyến yên sản xuất quá nhiều ACTH, tuyến thượng thận sẽ tăng tiết cortisol kéo dài. Nồng độ cortisol cao làm tăng tích tụ mỡ vùng bụng, tăng đường huyết, tăng huyết áp và rối loạn lipid máu. Người bệnh thường có biểu hiện tăng cân nhanh, mặt tròn, tích mỡ vùng cổ gáy, yếu cơ và dễ mệt mỏi.

Tại Bệnh viện Nội tiết Trung ương, các bác sĩ từng tiếp nhận bệnh nhân nam 47 tuổi đến khám vì tăng cân nhanh, mệt mỏi kéo dài và đường huyết khó kiểm soát. Dù đã điều trị đái tháo đường nhiều năm, tình trạng bệnh vẫn tiến triển nặng hơn, kèm theo huyết áp tăng và tích mỡ vùng bụng bất thường.

Qua thăm khám chuyên sâu, bác sĩ phát hiện người bệnh có biểu hiện mặt tròn, da mỏng, nhiều vết rạn tím ở bụng — dấu hiệu gợi ý hội chứng Cushing do u tuyến yên tiết ACTH. Kết quả chụp MRI cho thấy một khối u nhỏ tại tuyến yên, trong khi nồng độ cortisol máu tăng cao kéo dài.

Theo các chuyên gia nội tiết, cortisol dư thừa không chỉ gây thay đổi ngoại hình mà còn làm rối loạn chuyển hóa nghiêm trọng. Hormone này thúc đẩy tích tụ mỡ nội tạng, tăng đề kháng insulin, tăng huyết áp và rối loạn lipid máu — những yếu tố cốt lõi của hội chứng chuyển hóa.

Không chỉ hội chứng Cushing, nhiều bệnh lý tuyến yên khác như suy tuyến yên hay to đầu chi cũng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến chuyển hóa glucose và mỡ trong cơ thể. Điều này khiến không ít bệnh nhân được điều trị tim mạch hoặc đái tháo đường trong thời gian dài mà chưa phát hiện nguyên nhân thực sự nằm ở tuyến yên.

Ngoài ra, tình trạng thiếu hormone tăng trưởng do suy tuyến yên cũng có thể làm thay đổi chuyển hóa của cơ thể. Người bệnh thường tăng mỡ nội tạng, giảm khối cơ, tăng cholesterol máu và giảm độ nhạy insulin. Đây đều là những yếu tố quan trọng góp phần hình thành hội chứng chuyển hóa và làm gia tăng nguy cơ bệnh lý tim mạch.

Một số trường hợp u tuyến yên cũng có thể ảnh hưởng gián tiếp đến chuyển hóa thông qua rối loạn hormone prolactin, hormone tăng trưởng hoặc ACTH. Các rối loạn này nếu kéo dài có thể khiến cơ thể xuất hiện tình trạng béo phì, tăng huyết áp và rối loạn đường máu mà người bệnh không nhận ra nguyên nhân xuất phát từ hệ nội tiết.

Điều đáng lưu ý là các triệu chứng của bệnh lý tuyến yên thường tiến triển âm thầm và dễ bị bỏ qua. Người bệnh có thể chỉ xuất hiện các biểu hiện như tăng cân bất thường, mệt mỏi kéo dài, tăng huyết áp, rối loạn đường huyết hoặc thay đổi ngoại hình. Nhiều trường hợp được phát hiện muộn khi đã xuất hiện biến chứng tim mạch hoặc đái tháo đường.

Việc chẩn đoán các bệnh lý tuyến yên liên quan đến hội chứng chuyển hóa cần kết hợp giữa khám lâm sàng, xét nghiệm nội tiết và chẩn đoán hình ảnh như chụp cộng hưởng từ tuyến yên. Điều trị phụ thuộc vào nguyên nhân cụ thể, có thể bao gồm dùng thuốc, phẫu thuật hoặc xạ trị trong một số trường hợp u tuyến yên.

Các chuyên gia nội tiết khuyến cáo, những người có tình trạng tăng huyết áp, béo bụng, rối loạn đường huyết hoặc rối loạn mỡ máu kéo dài khó kiểm soát nên được đánh giá thêm các nguyên nhân nội tiết, trong đó có bệnh lý tuyến yên. Việc phát hiện sớm và điều trị kịp thời không chỉ giúp kiểm soát hội chứng chuyển hóa hiệu quả mà còn góp phần giảm nguy cơ biến chứng tim mạch và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người bệnh.

(Bác sĩ. Nguyễn Tiến Huy – Khoa Điều trị tim mạch và các rối loạn chuyển hóa)